Czy wierzytelność z tytułu wymagalnych świadczeń alimentacyjnych może stanowić przedmiot przelewu?

Jaki wpływ na przelew wierzytelności z tytułu wymagalnych świadczeń alimentacyjnych ma ściśle osobisty charakter prawa do alimentacji?
Na wstępie pragniemy wskazać, że zgodnie z art. 128 k.r.o., istota prawa do alimentacji polega na dostarczaniu uprawnionemu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Świadczenie dłużnika zasadniczo polega na dostarczaniu środków utrzymania w pieniądzu lub naturze. Może także polegać na spełnianiu określonych usług lub czynności (art. 135 § 2 k.r.o.).

Obowiązki alimentacyjne powstają z mocy prawa między osobami połączonymi węzłem rodzinnym oraz między innymi osobami, określonymi przez kodeks rodzinny i opiekuńczy. Konkretny zaś obowiązek alimentacyjny powstaje w razie ziszczenia się ustawowych przesłanek alimentacji. Po śmierci zobowiązanego (dłużnika) obowiązek alimentacyjny wobec uprawnionego (wierzyciela) na przyszłość aktualizuje się w stosunku do osób zobowiązanych w dalszej kolejności według zasad określonych w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

Wierzytelności alimentacyjne, stanowiące prawo do żądania spełnienia świadczenia z tytułu alimentów przysługującego wierzycielowi – najczęściej dziecku - wobec dłużnika – zasadniczo rodzica - nie mogą być umorzone przez potrącenie (art. 505 k.c.), nie mogą być przedmiotem egzekucji (art. 831 § 1 pkt 3 k.p.c.) czy zastawu (art. 327 k.c.).

Problematyka przelewu wierzytelności – rozumianego jako umowy, na podstawie której wierzyciel przenosi na nabywcę, tj. nowego wierzyciela, wierzytelność przysługującą mu wobec dłużnika - z tytułu wymagalnych należności nie została uregulowana w przepisach wprost, niemniej jednak, temat ten został szczegółowo wypracowany przez doktrynę prawa i orzecznictwo.

W UCHWALE Z DNIA 24 LUTEGO 2011 R., III CZP 134/10 SĄD NAJWYŻSZY WSKAZAŁ, 
IŻ WIERZYTELNOŚĆ O ZAPŁATĘ WYMAGALNYCH ŚWIADCZEŃ ALIMENTACYJNYCH NIE MOŻE BYĆ PRZEDMIOTEM PRZELEWU (CESJI) W MYŚL ART. 509 § 1 K.C..

Trzeba zasygnalizować, iż w piśmiennictwie prezentowany jest pogląd odmienny, dopuszczający możliwość zbycia innej osobie przez uprawnionego rat alimentacyjnych już wymagalnych, także w drodze przelewu wierzytelności. Zwolennicy tego poglądu wskazują, że przemawiają za tym przede wszystkim względy ekonomiczne, polegające na stworzeniu osobie uprawnionej do alimentacji możliwości odpłatnego zbycia zasądzonych, zaległych rat alimentacyjnych, których nie może wyegzekwować. Podnosi się także, że raty alimentacyjne, które stały się wymagalne i zostały zasądzone prawomocnym wyrokiem, nie są już ściśle związane z osobą uprawnionego.

Sąd Najwyższy podnosi jednak, że obowiązek alimentacyjny – obok realizacji celu ekonomicznego, jakim jest zapewnienie uprawnionemu niezbędnych środków materialnych pozwalających zaspokoić jego potrzeby – służy kształtowaniu właściwych wzorców postępowania w społeczeństwie i w rodzinie. Ma w związku z powyższym charakter ściśle osobisty (uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 1975 r., III CZP 76/75, OSNCP 1976, nr 10, poz. 207) i jest nieprzenaszalny zarówno inter vivos (między osobami żyjącymi), jak i mortis causa (na wypadek smierci). O tym jaki ma charakter prawo do alimentacji, świadczy również to, iż prawo do alimentacji gaśnie z chwilą śmierci uprawnionego lub zobowiązanego, jednakże zasądzone raty alimentacyjne, które stały się wymagalne za życia uprawnionego, wchodzą do spadku po uprawnionym (orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1960 r., 1 CR 447/60, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 1965 r., III CO 36/65).

Uprawniony nie może zrzec się prawa do alimentacji, nawet za zapłatą jednorazowej skapitalizowanej kwoty przyszłych świadczeń, ani zbyć innej osobie zarówno samego prawa do alimentacji, jak i wymagalnych już rat alimentacyjnych, czyli takich których
 zaspokojenia z uwagi na upływ ustalonego terminu możemy żądać, kiedy zapłata w ustalonym terminie nie nastąpiła.

Ponadto, przeniesieniu wierzytelności alimentacyjnej na osobę trzecią w drodze przelewu, rozumianego jako cesję, nie zaś zwykły przelew bankowy – ze względu na przesłankę właściwości zobowiązania – poza wskazanym ściśle osobistym charakterem zobowiązania alimentacyjnego sprzeciwia się także właściwy dla niego przedmiot, którego nie stanowi zapłata, lecz zaspokojenie potrzeb życiowych uprawnionego.

Prawo do alimentacji chroni uprawnionego nie tylko przed ryzykiem pozbawienia go środków utrzymania w następstwie wprowadzenia jego wierzytelności alimentacyjnych do obrotu, ale także korzysta z istotnych ułatwień w dochodzeniu i egzekwowaniu zasądzonych z tego tytułu świadczeń, stanowiących zdaniem Sądu Najwyższego stosowny ,,ekwiwalent za ograniczenia związane ze zbywalnością roszczeń”. Ze stanowiskiem tym należy się zgodzić bowiem uprawniony m. in. nie ponosi kosztów sądowych przy dochodzeniu należnych alimentów, a sąd z urzędu nadaje wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności, jeżeli zasądza alimenty - co do rat płatnych po dniu wniesienia powództwa, a co do rat płatnych przed wniesieniem powództwa za okres nie dłuższy niż za trzy miesiące. Ochrona w tym zakresie realizowana jest przez ustawę z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, statuującą pomoc z funduszu alimentacyjnego dla uprawnionych, wobec których zobowiązani okazali się niewypłacalni lub uchylali się od ich płacenia.

Nadto, Sąd Najwyższy uznał, iż przyjęcie prawnej dopuszczalności przelewu rat alimentacyjnych może doprowadzić do dezintegracji spójnego systemu regulacji alimentacyjnych i w konsekwencji może także jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy ,,(…)naruszyć prawa osób uprawnionych do alimentacji, w tym w szczególności osób małoletnich, do których kierowana jest pomoc z funduszu alimentacyjnego, przy stosunkowo niewielkiej rzeczywistej możliwości zaspokojenia ich interesów w drodze sięgnięcia do mechanizmów rynkowych, nie dających tym osobom żadnych przywilejów w stosunku do innych uczestników obrotu”.

Pogląd Sądu Najwyższego jest dość konserwatywny, niemniej stanowczy i w sposób klarowny rozstrzygający powyższy problem.

Orzecznictwo, m.in.:
  1. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2011 r., III CZP 134/10, OSNC 2011/11/118;
  2. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 26 lutego 2018 r., I ACa 851/17, LEX nr 2475078;
  3. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 9 listopada 2017 r., I ACa 262/17, LEX nr 2488259.




Komentarze